Wspieranie TALENTU - przykłady dobrej praktyki z Wrocławia
Inspiracja, szansa, wyzwanie
i obowiązek szkoły!
„Nieważne, czy ktoś jest trochę zdolny,
czy szczególnie zdolny.
Każdemu powinniśmy pomóc
rozwijać jego zdolności"
W naszej szkole każdy uczeń ma talent
(przynajmniej jeden )!
W naszej szkole wszystkie talenty są tak samo ważne!
Talent - jak go rozumieć?
J. Strelau stwierdził, że talent to wyraz wybitnych zdolności ogólnych
i specjalnych urzeczywistniających się
w działalności człowieka.
Pojęcie to obejmuje jednak nie tylko zdolności umysłowe ale również zdolności specjalne, takie jak np. zdolności muzyczne, przywódcze, konstrukcyjne itp.
Talent - co to jest?
Talent to wybitne uzdolnienie do czegoś, przy czym uzdolnienie to "dyspozycja warunkująca nabywanie nieprzeciętnych sprawności lub umiejętności w jakiejś dziedzinie".
Sukces wymaga 3 elementów:
n wrodzony talent (by w ogóle zaistniała szansa);
n stymulujące środowisko (wystarczy jedna osoba w dzieciństwie);
n praca.
Praca jest ważna, ale potencjał wyznacza talent. Praca pozwala potencjał spełnić.
Talent - skojarzenia
Z talentami powiązane są dwie prawdy.
Ø Pierwsza pesymistyczna, że nie każdemu jest łatwo, (bez ukierunkowanego wysiłku,) odkryć własne talenty.
Ø Druga optymistyczna mówiąca,
że wszyscy jesteśmy utalentowani, to znaczy obdarzeni specyficznym zestawem uzdolnień, które czynią
z nas unikalną osobowość.
Uczeń zdolny
Ø W Polsce nie ma przyjętej jasnej, jednoznacznej
i obligatoryjnej definicji dziecka zdolnego.
Ø Dziecko zdolne w rozumieniu społecznym
to zwykle uczeń, który ma wzorowe zachowanie
i najwyższe oceny z przedmiotów szkolnych.
Ø W rozumieniu psychologicznym dziecko zdolne to takie, które ma wysoki iloraz inteligencji, duże osiągnięcia oraz wysokie zdolności twórcze na
różnych płaszczyznach życia.
Rozwijanie silnych stron uczniów
Identyfikacja talentów jest najlepszym sposobem na rozwijanie zdolności uczniów.
Następnym krokiem jest wsparcie ich talentu odpowiednią wiedzą i umiejętnościami, które zbudują silne strony uczniów tzn. ich zdolność do prawie idealnego działania w danym obszarze.
Rozległe badania wykazały, że ludzie rozwijają i doskonalą przede wszystkim te obszary mózgu, które charakteryzują się najmocniejszymi powiązaniami synaptycznymi. Jak zauważył Joseph LeDoux, profesor neuronauk z Uniwersytetu Nowojorskiego:
"New [synaptic] connections formed by activity [by 'activity,' he means practice, training, and experience] are not created as entirely new entities, but rather are added to . . . pre-existing connections. Added connections are therefore more like new buds on a branch rather than new branches. Activity thus does not produce wholesale rewiring of the brain." - cytat z The Four Discilines of Sustainable Growth
Rozwijanie silnych stron uczniów
Istnieje szeroko rozpowszechnione mniemanie, że ludzie mogą osiągnąć pomyślność w zrobieniu czegokolwiek, jeśli tylko będą tego dostatecznie chcieli.
Programy treningowe oraz rozwojowe uczące ‘kroków', ‘nawyków' czy też ‘zachowań' ignorują fakt, że nie ma dwóch osób posiadających identyczne zachowania czy nawyki. Takie podejścia często prowadzą do niezadowalających rezultatów. Rzadko, jeśli w ogóle, pomagają one ludziom w osiągnięciu doskonałości oraz prowadzą do marnotrawienia pieniędzy przeznaczonych na szkolenia i rozwój.
Podejście Gallupa (jest odmienne). Zamiast skupiać się na korygowaniu słabych stron, kładzie nacisk na rozwijanie talentów oraz silnych stron.
Bestseller Now, Discover Your Strengths (Free Press, 2001) jest owocem ponad trzydziestoletnich badań nad naturą ludzkiego talentu oraz silnych stron. W książce tej zawarliśmy naukę płynąca z naszych badań nad utalentowanymi jednostkami, w trakcie których przeprowadziliśmy wywiady z blisko dwoma milionami przedstawicieli różnych obszarów rynku, sprawujących różne ważne funkcje.
Pozwoliło to na zidentyfikowanie czynników sprawiających, że ludzie osiągają sukcesy.
Gallup przeprowadził rozległe badania nad naturą talentu oraz mogącymi zostać wykorzystanymi produktywnie powtarzającymi się wzorcami myślenia, uczuciami czy zachowaniami.
Badania te ujawniły 34 typy talentów przyczyniających się do osiągnięcia sukcesu.
Kluczem do osiągnięcia osobistego sukcesu jest skupienie się na swoich dominujących talentach.
(Talent = wiedza, umiejętności, postawy, kompetencje)
Rozwijanie silnych stron uczniów
Zarządzanie silnymi stronami i programy rozwojowe
Uczeń wybiera - my pomagamy w wyborze!
Pomagamy uczniom zorientować się na silne strony, wykorzystując podejścia konsultingowe i rozwojowe:
Ø Po pierwsze, łamiemy stereotypy, zasady, itp.
Ø wspomagamy liderów, nauczycieli w przechodzeniu na wyższy poziom efektywności
Ø Budujemy szkołę, zorientowaną na silne strony - pomaga to nauczycielom tworzyć strategie rozwijające i podtrzymujące wzrost efektywności pracy uczniów
Ø Zintegrowane, obejmujące całą organizację programy dostarczające narzędzi, szkoleń oraz trenerów (coaching) niezbędnych do rozwijania/kształtowania kultury opartej na silnych stronach.
Talent na zamówienie
Reagujemy na potrzeby rynku i priorytety Ministerstwa
- matematyka w potrzebie!
Ważne pytania:
Ø Czy mamy odpowiedni potencjał?
Ø Czy wiemy, gdzie można go szukać, jeśli będziemy go potrzebowali?
Ø Jak go wykorzystać?
Ø Czy dużo kosztuje przeprowadzenie poszukiwań?
Ø Czy i w jaki sposób taka inwestycja może nam się zwrócić?
Zarządzanie talentami zawsze wiąże się z niepewnością i zmiennością.
Rzadko wiemy, co uczniowie będą robić za pięć lat i jakie umiejętności uczniowi będą do tego potrzebne.
Określenie "zarządzanie talentami" oznacza próbę przewidzenia, jakie będą potrzeby
i w jaki sposób na te potrzeby należy odpowiedzieć. "Myślimy, że popyt na wiedzę i umiejętności w perspektywie X będzie wynosił Y. W jaki sposób będziemy działać, aby zaspokoić ten popyt?".
(obecnie wspieranie matematyki, ale też ważne są inne potrzeby ucznia - człowieka)
Jak utrzymać szkołę ambitną ?
Ø wysoki poziom nauczania - doświadczona i wykwalifikowana kadra pedagogiczna, pracownicy wyższych uczelni, autorzy ogólnopolskich programów i podręczników szkolnych; współpraca z uczelniami;
Ø różnorodne zajęcia fakultatywne;
Ø dla najzdolniejszych indywidualna praca z nauczycielem, rozwijanie talentów, możliwość zajęć ze studentami na poziomie akademickim i biznesowym;
Ø wysokie wymagania wychowawcze;
Ø doskonałe warunki kształcenia - nauczanie w małych, kilkunastoosobowych klasach,
w systemie jednozmianowym (od rana), bogato wyposażone pracownie przedmiotowe, komfortowe warunki lokalowe;
Ø możliwość korzystania z nowoczesnej bazy dydaktycznej (pracownia, biblioteka elektroniczna, kompleksy sportowe, itp );
Ø podmiotowość ucznia w procesie nauczania: przyjazna atmosfera w szkole usuwająca typowe stresy;
Ø bezpieczeństwo -pracownik ochrony, całodobowy monitoring, opieka lekarska
i psychologiczna ;
Ø kontakty zagraniczne - otwarcie na świat, wymiana międzynarodowa ze szkołami partnerskimi;
Ø demokracja szkolna - rozwijanie samorządności uczniów, regularne kontakty z rodzicami, reagowanie na wszelkie uwagi ze strony rodziców i młodzieży zmierzające do poprawy warunków nauczania i pobytu w szkole;
Ø system stypendialny - stypendia socjalne dla najgorzej sytuowanych; stypendia naukowe.
Opinia - poziom szkoły
Opinię o wysokim poziomie nauczania szkoły kształtuje autorytet kadry, wymagania stawiane uczniom i stopień przygotowania do dalszego etapu kształcenia.
W stawiającej na jakość szkole kadra pedagogiczna musi być świadoma zwiększonych oczekiwań ze strony inwestujących w naukę rodziców i uczniów, musi wymagać w równym stopniu od ucznia i siebie, musi podporządkować się ambitnym oczekiwaniom dla samej satysfakcji z pracy z uczniem zdolnym i chcącym się uczyć.
Pamiętaj:
Ø Nie bądź nudny! Przygotuj lekcję tak, byś sam był nią zainteresowany
- wciągniesz wtedy swoim zapałem i uczniów;
Ø Nie krzycz! Oni potrafią to robić głośniej;
Ø Nie karz stopniem! Stopnie są bronią nauczyciela - uczeń jest bezbronny;
Ø Uśmiechaj się i staraj się lubić to, co robisz - to zaraźliwe;
Ø Nie traktuj uczniów jak małe dzieci ( partnerstwo ! );
Ø Pamiętaj, że nauczyciel nie jest święty, nie udawaj więc nieomylnego
i wszechwiedzącego ( nie tak zdobywa się autorytet );
Ø Nie narzucaj własnych poglądów, opinii, interpretacji, wniosków;
Ø Pamiętaj, że nauczyciel nie ma wtłaczać w umysł ucznia maksymalnej ilości wiedzy, ale ma nauczyć uczyć się samodzielnie;
Ø Nie bój się dyrekcji, wizytatorów, inspekcji, programów, uczniów, trudności, błędów;
Jakiego nauczyciela potrzebuje uczeń zdolny?
Ważna jest też osobowość nauczyciela.
Musi on być:
Ø świadom swoich działań,
Ø rozumieć uczniów zdolnych (a w szczególności ich niepokój poszukiwawczy i twórczy, ich bezkompromisowość)
Ø nie zabijać indywidualności ucznia, ale być jego mądrym przewodnikiem i jednocześnie - dużym autorytetem.
Ø umieć aktywizować uczniów do pracy, a lekcje muszą być przemyślane, interesujące, na wysokim poziomie.
Ø umiejętnie wykorzystywać potencjał uczniów i pozwolić im tworzyć własne wnioski, odkrywać samodzielnie prawdy, oraz pozwolić rozwiązywać stawiane problemy.
Jakiego nauczyciela potrzebuje uczeń zdolny?
Nauczyciel musi:
Ø umieć „zarażać" uczniów pracą i nauką, być wymagający, ale i przyjacielski;
Ø uzmysławiać uczniom, że jest to postawa, która wymaga wysiłku, ponoszenia ryzyka, obrony i walki, pokonywania zniechęcenia i zmęczenia oraz pokonywania w sobie często się rodzącej zazdrości i zawiści i - co jest istotne - wcale nie gwarantuje zwycięstw;
Ø posiadać dość długą listę cech. m.in.: musi być prawy
i człowiekiem przez wielkie „C", koniecznie posiadający inteligencję emocjonalną;
Ø być mistrzem, pasjonatem,
Ø być cierpliwy, motywujący ucznia do pracy
i świadomego samorozwoju
Nauczyciel musi mieć dla ucznia czas !
Działania nauczycieli związane
z tworzeniem warunków do rozwoju ucznia
1. Dobre rozeznanie potrzeb uczniów zdolnych.
2. Ustalenie planu działania zgodnie z potrzebami.
3. Dobranie treści, metod nauczania, form organizacyjnych dydaktyki oraz oddziaływań wychowawczych.
4. Wprowadzenie metod badawczych i problemowych przy uwzględnieniu indywidualnych możliwości, zainteresowań oraz potrzeb ucznia.
5.Formułowanie zadań, które miałyby optymalny poziom trudności
i motywowały ucznia dzięki odpowiednio wprowadzonej ocenie.
6. Dążenie do właściwej i bezstronnej postawy wobec dziecka zdolnego, tolerancji dla jego ewentualnej nietypowości w zachowaniu.
7. Docenienie samodzielności myślenia i działania, oryginalności
w rozwiązywaniu zadań.
8.Wystrzeganie się traktowania ucznia jako uciążliwego członka zespołu klasowego, który albo za dużo wie, albo za dużo chciałby wiedzieć.
Etapy pracy z uczniem zdolnym
1. Wyselekcjonowanie uczniów zdolnych i wdrożenie ich do samodzielnej i indywidualnej pracy.
2. Praca z całym zespołem podzielonym na podgrupy, pracujące pod kierunkiem wybranych uczniów.
Ważne jest, aby uczniowie od początku nauki wiedzieli, skąd i jakie informacje oraz instrukcje będą uzyskiwać, w jaki sposób będą kontrolowani i jak będą egzekwowane od nich wiadomości. Uczniowie powinni samodzielnie proponować sposoby wykonywania pracy i podział zadań.
3. Praca samodzielna i niezależna oraz w różnym stopniu indywidualna.
Uczniowie realizują swój plan pracy indywidualnej
i grupowej: pracują w czytelni, prowadzą eksperymenty, zbierają potrzebne materiały. Poza konsultacjami
z nauczycielem, który może sterować pracą grup poprzez współpracujących z nim uczniów, odbywają się wspólne sesje poświęcone omawianiu przebiegu pracy i ocenie jej rezultatów.
4. Podsumowanie wyników i sformułowanie wniosków - sesje zamykające.
Przygotowując się do niej uczniowie muszą krytycznie ocenić pracę własną i pracę innych. Zmusza ich to do nabywania i doskonalenia umiejętności, argumentowania, prezentowania własnego dorobku
i poglądów, a co najważniejsze - nowych pomysłów.
Oferta dla ucznia zdolnego
Praca dydaktyczna, w toku której uwzględnia się zdolności
uczniów może być prowadzona w rozmaitych strukturach
organizacyjnych:
1. Klasy i szkoły dla uzdolnionych.
2. Specjalne programy i indywidualny tok pracy.
Indywidualny tok nauki w procesie dydaktycznym polega na przyjęciu innego systemu nauczania niż klasowo-lekcyjny, jest przeprowadzany na każdym poziomie kształcenia i sprzyja ukończeniu szkoły w skróconym czasie.
Uczeń realizujący indywidualny tok nauki może być zwolniony z obowiązku uczęszczania na lekcje z tego przedmiotu we właściwej klasie i uczęszczać na zajęcia do klasy programowo wyższej w tej lub innej szkole.
3. Wielopoziomowe nauczanie w typowych zespołach klasowych.
o Zachęcanie ucznia do samodzielnego uczestnictwa w wydarzeniach pozaszkolnych takich jak: odczyty, seminaria, spotkania, wystawy, koncerty, warsztaty, obozy, kółka zainteresowań itd. oferowane przez inne szkoły podstawowe, gimnazja, licea, domy kultury, prywatne firmy. Nauczyciel kierujący na tego typu zajęcia zobowiązany jest sprawdzić wiarygodność organizatorów.
o Twórcze klasy autorskie.
o Objęcie ucznia systemem stypendialnym w ramach Krajowego Funduszu na Rzecz Rozwoju lub innej fundacji o szerokim zasięgu.
o Programy specjalne (eksperymenty i innowacje).
o Obozy naukowe.
o Warsztaty.
o Wykłady, seminaria.
o Konkursy szkolne.
o Konkursy pozaszkolne.
o Pokazy, przeglądy, prezentacje.
o Zawody, turnieje, mecze.
o Organizowanie współpracy z innymi szkołami.
o Opracowanie i realizowanie autorskich programów nauczania.
o Prezentowanie prac twórczych (wystawy, gazetki szkolne, klasowe, kroniki prac twórczych, albumy, prace plastyczne, pomoce dydaktyczne),
o Spotkania z ludźmi sukcesu (udział wybitnych rodziców
w godzinach wychowawczych, spotkania z naukowcami, muzykami, itp),
o Wycieczki inspirujące do pracy twórczej: lekcje muzealne, wystawy, „zielone szkoły", wycieczki,
o Udział uczniów w pracach ośrodków kulturalnych (spektaklach, nagraniach, audycjach TV, zespołach tanecznych i muzycznych,
o Kursy wiedzy i umiejętności działające poza szkołą,
o Wspomaganie nauczyciela na lekcji przez asystentów, mistrzów wiedzy, laureatów (prowadzenie lekcji i organizowanie konkursów, prowadzenie gazetek, organizowanie pomocy, prace w komisjach konkursowych, organizowanie pomocy koleżeńskiej dla uczniów słabszych),
o Praca w kołach zainteresowań i przedmiotowych
Minimum działań szkoły w obszarze wspierania uzdolnień:
Rozpoznanie dziecka uzdolnionego
Poinformowanie o tym fakcie rodziców dziecka
Wspieranie uzdolnień dzieci w czasie zajęć lekcyjnych (i nie tylko)
Szkolny system wspierania udziału uczniów
w międzyszkolnych konkursach i olimpiadach przedmiotowych - ZS nr 14 we Wrocławiu
Wstęp
Cele strategiczne
Ø Zakładamy, że każdy uczeń Zespołu Szkół Nr 14 posiada uzdolnienia wystarczające do osiągnięcia sukcesu olimpijskiego w wybranej przez siebie dziedzinie i że podjęcie przez niego dodatkowego intelektualnego wysiłku wynika bardziej z rozbudzenia się w nim naukowej pasji niż z ujawnionych wcześniej wybitnych uzdolnień.
Ø Uważamy udział w międzyszkolnych konkursach
i olimpiadach przedmiotowych za najlepszy sposób odkrywania
i rozwijania przez uczniów swoich zainteresowań
i uzdolnień. Sądzimy także, że zasadnicze znaczenie ma udział ucznia w konkursie, a nie wynik, jaki osiągnął.
Ø Wszyscy nauczyciele znają strategie działania szkoły
i świadomie współpracują na rzecz wspierania uzdolnień (działania systemowe)
Podstawowe działania
-
- Rozluźnienie systemu klasowo-lekcyjnego w celu indywidualizacji procesu nauczania.
- Powołanie szkolnego koordynatora konkursów i olimpiad przedmiotowych.
- Powołanie przedmiotowych koordynatorów konkursów
i olimpiad przedmiotowych - Współpraca z wyższymi uczelniami, z którymi podpisane zostały stosowne umowy (innowacje pedagogiczne
- Uniwersytet Wrocławski). - Organizacja uczniom przygotowującym się do udziału
w konkursach i olimpiadach Indywidualnego Toku Uczenia
(ITU- urlopowanie
- ITN - Indywidualny tok nauki
- DSNRU (projekty edukacyjne: Otwarta Szkoła,
Po - Mosty Wrocławia, Wszechnica, Obozy przedmiotowe) - Organizacja i przeprowadzenie Dolnośląskiego Konkursu Gimnazjalistów „Liga Naukowa" (laureatów zwalnia z egzaminu wstępnego)
- Obozy naukowe
- SZOK
- Kalendarz działań - ustalony na cały rok szkolny (indywidualne zadania)
Uczeń zdolny w świetle przepisów prawa oświatowego
Wiodącym dokumentem jest ustawa o systemie oświaty oraz przepisy Wykonawcze.
REGULACJE PRAWNE DOTYCZĄCE WSPIERANIA W ROZWOJU ZDOLNOŚCI I TALENTÓW
Ø Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dn. 14 czerwca 2005 r.
zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych.
(Dz.U. z 2005 r. Nr 108, poz. 905)
Ø Rozporządzenie Rady Ministrów z dn. 14 czerwca 2005 r.
w sprawie stypendiów Prezesa Rady Ministrów, ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania oraz ministra właściwego do spraw kultury
i ochrony dziedzictwa narodowego.
(Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, z późn. zm.)
Ø Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dn. 7 marca 2005 r.
w sprawie rodzajów i szczegółowych zasad działania placówek publicznych, warunków pobytu dzieci i młodzieży w tych placówkach oraz wysokości i zasad odpłatności wnoszonej przez rodziców za pobyt ich dzieci w tych placówkach. (Dz.U. z 2005 r. Nr 52, poz. 467)
Ø Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dn. 7 września 2004 r.
w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych. (Dz.U. z 2004 r. Nr 199, poz. 2046)
Ø Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dn. 20 lutego 2004 r.
w sprawie warunków i trybu przyjmowania uczniów do szkół publicznych oraz przechodzenia z jednych typów szkół do innych.
(Dz.U. z 2004 r. Nr 26, poz. 232)
Ø Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dn. 7 stycznia 2003 r.
zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania egzaminów i sprawdzianów w szkołach publicznych.
(Dz.U. z 2003 r. Nr 26, poz. 225)
Ø Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dn. 7 stycznia 2003 r.
w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej
w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach.
(Dz.U. z 2003 r. Nr 11, poz. 114)
Ø Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dn. 20 grudnia 2002 r.
zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków i trybu przyjmowania uczniów do publicznych przedszkoli i szkół oraz przechodzenia z jednych typów szkół do innych. (Dz.U. z 2003 r. Nr 2, poz. 21)
Ø Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dn. 11 grudnia 2002 r.
w sprawie szczegółowych zasad działania publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych, w tym publicznych poradni specjalistycznych.(Dz.U. z 2002 r.
Nr 5, poz. 46)
Ø Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dn. 30 lipca 2002 r.
w sprawie warunków tworzenia, organizacji oraz działania klas i szkół sportowych oraz szkół mistrzostwa sportowego.
(Dz.U. z 2002 r. Nr 126, poz. 1078)
Ø Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dn. 9 kwietnia 2002 r.
w sprawie warunków prowadzenia działalności innowacyjnej
i eksperymentalnej przez publiczne szkoły i placówki.
(Dz.U. z 2002 r. Nr 56, poz. 506)
Ø Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dn. 29 stycznia 2002 r.
w sprawie organizacji oraz sposobu przeprowadzania konkursów, turniejów
i olimpiad. (Dz.U. z 2002 r. Nr 13, poz. 125)
Ø Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dn. 19 grudnia 2001 r.
w sprawie warunków i trybu udzielania zezwoleń na indywidualny program lub tok nauki oraz organizacji indywidualnego programu lub toku nauki.
(Dz.U. z 2002 r. Nr 3, poz. 28)
Ø Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dn. 21 marca 2001 r.
w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów
i słuchaczy oraz przeprowadzania egzaminów i sprawdzianów w szkołach publicznych. (Dz.U. z 2001 r. Nr 29, poz. 323)
Ø Ustawa o Systemie Oświaty z dn. 7 września 1991 r.
tekst jednolity(Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572)
Ø Konwencja o Prawach Dziecka z dn. 20 listopada 1989 r.
(Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526; z 2000 r. Nr 2, poz. 11)
„Istnieje coś rzadszego od talentu - talent do tego, by dostrzec talent. ...".
